Հիշողություններ՝Վիլնյուս-Կաունաս ուղևորությունից

1980թ. Կիրովականի մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետի առաջին կուրսում էի, ու ձմեռային արձակուրդներին ուսանողական էքսկուրսիա կազմակերպվեց՝Լիտվա/Կաունաս-Վիլնյուս/:Այն ժամանակ Հայաստանը Սովետական Միության կազմում էր, եւ ՍՍՀՄ կազմում գտնվող 15 հանրապետությունների միջեւ չկար վիզային ռեժիմ.սրա հետ մեկտեղ՝բոլոր հանրապետությունների քաղաքացիների համար մեկ, միասնական տիպի սովետական անձնագիր էր գործում.ՀՀ սովետական քաղաքացու անձնագիր, որի մեջ պարզապես նշվում էր ազգությունդ եւ մշտական բնակության վայրդ:Ուղեվորությանը մասնակցում էին մեր ֆակուլտետի տարբեր կուրսերի ուսանողներ՝դասախոսների/այդ թվում՝կուրսղեկի/ գլխավորությամբ:Կաունասում բնակվում էինք ինչ-որ ուսանողական հանրակացարանում, որտեղ նաեւ լիտվացիներ էին բնակվում, ու նրանց հետ երբեմն հաղորդակցվում էինք, տեղի էր ունենում մտքերի փոխանակում՝քաղաքական թեմաներով....Մոտ 10 օրվա ընթացքում եղանք թանգարաններում, հիշարժան վայրերում, նաեւ՝գիշերային ռեստորան-կաբարե այցելեցինք՝օթյակից հիանալով սքանչելի վարիետեով, ինչը մեր՝հայաստանցիներիս համար, բնականաբար,նորույթ էր/Լիտվան, Լատվիան ու Էստոնիան ՍՍՀՄ այլ պետությունների հանդեպ ավելի առաջադիմական էին՝արեւմտյան բարքերն ընդօրինակելու տեսակետից/:Իհարկե այցելեցինք նաեւ խանութներ, հասցրինք օգտվել ներքաղաքային լեփ-լեցուն տրանսպորտից/եւ մի օր անգամ սարսափահար հաջորդ կանգառից դուս թռանք տրոլեյբուսից՝այնքան անտանելի նեղվածք էր, որպեսզի բառացիորեն շնչահեղձ չլինենք/քաղաքում, բնականաբար, երբեմն շրջում էինք առանձին խմբերով/:Իմ մոտ տպավորված է այն, որ լիտվացիներն անբարյացակամ էին տրամադրված Ռուսաստանի հանդեպ/ըստ պատմական փաստերի՝Լիտվան ավելի ուշ է ,,ինտեգրվել,, Սովետական Միությանը, քան՝մյուս հանրապետությունները, եվ այնտեղ ազգայնական տրամադրություններն ավելի գերիշխող են եղել մշտապես այն աստիճան, որ ռուսերենով չեն ցանկացել հաղորդակցվել անգամ՝այլ հանրապետություններից եկած հյուրերի հետ, դժկամությամբ պատասխանելով ռուսերեն հարցադրումներին:Թե ինչու՞՝այդ հարցին, որ լիտվացի մի ուսանողի տվեց մեր համակուրսեցի աղջիկներից մեկը, պատասխանվեց, որ ,,մինչեւ ռուսների գալը մեր աղջիկները չէին խմում, իսկ հիմա ոչ միայն խմում են, այլեւ՝ծխում,,:Հիշում եմ նաեւ, որ ռեստորան մտնելու համար ինչ-որ հատուկ նախապայմաններ կային՝իրենց պետության  կողմից սահմանված, ու դրա համար մեզ սկզբում ներս չէին թողնում:Պահակը դռան բռնակը պինդ բռնել էր, իսկ երբ մեր դասախոս Տիգրան Ավետիսյանը փորձեց դուռն ուժով բացել, պահակն ավելի ամուր կառչեց բռնակից ու սկսեց գոռգոռալ, ինչի առթիվ Ավետիսյանն ասաց՝,,Չտո՞ զա շովինիզմ,,:

Որպես կանոն, լիտվացիները շատ բարձրահասակ էին.մենք նրանց բարձրահասակության վրա էինք զարմանում, նրանք մեր՝կարճահասակության վրա/թեպետ՝մեր հետ կային նաեւ բարձրահասակներ, որոնք էլ, սակայն, լիտվացիների հետ չէին կարող ,,մրցել,, այդ հարցում/:Չնայած այդ էքսկուրսիայից, ցավոք, ոչ մի լուսանկար չկա, քանի որ մեր հետ չկար լուսանկարիչ, հետո այն ժամանակ դեռ բջջային հեռախոս գոյություն չուներ՝ինչպես այժմ,որ կարողանայինք առնվազն ,,սելֆի,, անել/, բայց՝այդ ուղեվորությունից իմ անձնական արխիվներում պահպանվել են  այդ օրերին ծնված սրամտություններ, որոնցից մի քանիսը որոշեցի, ի վերջո,զետեղել բլոգում:

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ինքնաթիռի թռիչքը հետաձգվում էր՝ամպամած եղանակի պատճառով:Արամն ասաց.,,Էրեխեք, ամեքդ իրեք մանեթ հավաքեք, փափախ սամալյոտ եմ ճարել,,:

                                                   --------------------------------

Ինքնաթիռի մեջ Մերուժը Համոյին ասում է՝,,Բեր մի-մի հատ ծխենք,,:

Համո՝,,Բա որ բռնեն,,:

Մերուժ՝,,Բռնում են՝բռնեն.հո դուս չեն անել    

                -----------------------------------------------------------------------------

Ինքնաթիռի մեջ:

Արթուր.,Որ հանկարծ մեկնումեկդ վատ զգաք, չքաշվեք, ասեք, վարպետին կխնդրենք՝մի տեղ աջ քաշի-կանգնի,,:

---------------------------------------------------------------------------

Երեխեքը որտեղ մի թեթեւ անկարգություն էին անում ,աղմկում կամ ուշադրություն գրավում, եթե որեւէ մեկը հետաքրքրվում էր, թե որտեղից են, պատասխանում էին՝,,Իզ Գրուզիի,,/,,Վրաստանից,,.դե որ հայերի անունը դուրս չգա.../:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

Վիլնյուսում մեզ պետք է դիմավորեին, որ տանեն Կաունաս, բայց ոչ ոք չկար.Համոն հեգնեց.,,Օ՜...ինչ օրկեստր է կանգնած...,,:

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Լիտվացի տղաները՝ծանոթանալով մեր խմբի անդամների հետ,ներկայացան՝անուններով:Նրանցից մեկն ասեց՝,,Գինտարաս,,:Ջիվանն էլ ներկայացրեց մեր խմբի անդամներին, ասելով.,,Ա էտո Համազասպարաս, Աշոտարաս,,:

-------------------------------------------------------------------------------------------

Լիտվացի մի ուսանող էր եկել հանրակացարանի մեր սենյակ՝զրուցելու, որտեղ մի քանի աղջիկներով էինք.նա շատ հետաքրքրասեր էր ու անընդհատ հարցեր էր տալիս:Մեր աղջիկներից մեկը, հայերեն քրթմնջալով, ասեց՝,,Ա դե վեր կաց ռադդ քաշի է՜...ուզըմ ենք արդեն քնենք..,,:Լիտվացին հետաքրքրվեց, թե ,,չտո օնա գովորի՞տ,,:Մառան, իհարկե, այն չթարգմանեց, այլ դրա փոխարեն ուրիշ մեկնաբանություն արեց.,,Օնա գովորիտ պոչեմու՞ ու վաս ցերկովի մնոգո,,/,,ինչու՞ ձեր մոտ այդքան շատ եկեղեցիներ կան,,/:

---------------------------------------------------------------------------------------------

Մինվոդիից հայեր բարձրացան ինքնաթիռ;Նրանցից մեկը հետը շանն էլ էր տանում:Աղջիկներից մեկը շանը տարավ իր մոտ, մի քիչ շոյեց, փաղաքշեց ու ասաց՝,,Դե լավ, գնա պապայիդ կուշտը,,:

-----------------------------------------------------------------------------------------

Ինքնաթիռի ,,տուալետից,, դուրս եկող Արթուրին դասախոս Ավետիսյանն ասաց.,,

-Դրախտի նախադուռն ազատվե՞ց:

-Այո:

-Վերջին երջանիկը դու էի՞ր:

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Հ.Գ.    Այն, որ Լիտվայում հակառուսական տրամադրություններ կային, դրանում համոզվեցի նաեւ ավելի ուշ՝1989թ.երբ ՀԼԿԵՄ ուղեգրով գործուղվել էի Լիտվային սահմանակից Բելառուս, Մինսկում գտնվող հայկական ժամանակավոր դպրոց՝դասավանդելու  1988թվի երկրաշարժից տուժած ու էվակուացված հայաստանցի երեխաներին, եւ հաճախ էինք Մինսկից ուղեվորվում Վիլնյուս՝անգամ ավտոբուսով, ու լիտվացիները կրկին անբարեհաճ էին, երբ իրենց ռուսերենով հարցեր էին տալիս/ահա թե ինչու, մի գյումրեցի կին այդ առթիվ զայրացած ասաց.,,Հիմի ես ավտոբուսից կիջնեմ ու հայերենով կհարցնեմ՝,,Ախչիկ ջան, ունիվերմագ ի՞նչխ պիտի էրթանք,,:

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

90-ականների ,,Ոսկու շուկան,, եւ վաուչերները․․․հեյ գիտի հա՜․․․․

Վանաձորի ,,Արցախ,, պուրակից ոչ միայն անկախության շարժումն է ձեւավորվել,նստացույցերը, ,,պայքար,պայքար մինչեւ վերջ,, բղավելն ու հացադուլները, այլեւ՝անկախ շուկայական հարաբերությունները։Առաջին անգամ այդտեղ էր, որ բացօթյա ,,սեւ շուկա,, էր 90-ականներին՝,,Ոսկի-դոլար առնեմ,, բղավոցներով։Առուվաճառքն իրականացվում էր ավելի հաճախ՝մազ-մորուքի մեջ կորած, գազազած դեմքերով երիտասարդ կամ միջին տարիքի տղամարդկանց կողմից։Մասսայական գործազրկությունը՝գործարանների քայքայման, փլուզման ու հարկադիր անգործության մատնվելու արդյունքում, շատերին էր վերամասնագիտացրել՝վերածելով շուկայական դալալների։Որքան հիշում եմ, այն ժամանակ բանկերը ոսկի չէին գնում, այլ միայն՝տարադրամ եւ վաուչերներ։Վաուչերները արժեթղթեր էին, որ 1990-ականներին, Բագրատյանի կառավարության օրոք հատկացվեցին բնակչությանը՝որպես համընդհանուր պետական ունեցավծքից մասնաբաժին ունենալու միջոց․իրականում դա շարքային քաղաքացուն գրեթե օգուտ չտվեց․դրանց շուկայական արժեքը 6000 դրամից ,,ձգեց,, մինչեւ 20հազար դրամի, հետո՝առհասարակ դադարեցվեց գնման գործընթացը։Բայց դրա շնորհիվ՝հավանաբար ոմանք հարստություն ու կապիտալ ձեռք բերեցին՝,,ցեխի գնով", բացահայտ ու ընդհատակյա միլիոնատերեր դարձան թերեւս ու իրենց ունեցվածքը հետագայում տեղափոխեցին արտերկիր․․․․

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

Հին բարքերը՝նոր Հայաստանում

Մի տհաճ տեսարանի ականատես եղա։Միջին տարիքի բեռնակիրը՝վտիտ արտաքինով, կարճահասակ, պատահաբար կպել էր, թե անզգույշ էր գետնին դրել մակարոնի հսկայական պարկը, ու մթերքից մոտ կես կգ-ի չափ՝թափվել էր գետնին։Ապրանքի հաղթանդամ տիրուհին՝գրեթե նրա տարիքի կամ ավելի երիտասարդ, ձեռքերը կողքին կանթած՝սկսեց բղավել ու լուտանքներ թափել վրան՝թույլ չտալով անգամ վերջինս արդարացման մի խոսք ասի, ու ,,բեյնին,, գալիս էր․,,Հիմի գլուխդ կջարդեմ,․․․․,,Հիմի բերանդ կջարդեմ,,․․․․Այ անասուն․․․․,,։Ի վերջո եթե այդքան մեծ վնաս էր հասցվել ապրանքի տիրոջը/եթե, իհարկե, ,,մեծ վնաս,, կարելի էր համարել մեծածախ ապրանքի կետի համար՝100դրամը/, ապա ապրանքի տերը կարող էր առնվազն բեռնակրի վարձը պակաս տալ, եւ ոչ թե՝իր գերազանցությունը շրջապատին ապացուցելու նպատակով մարդու արժանապատվությունը նսեմացներ։Եթե հրապարակավ են այս կերպ վարվում/համանաման դեպքեր էլի են նկատվել/, ապա ի՞նչ կլինի վիճակը՝պատերի ներսում։Առհասարակ, որպես կանոն՝բեռնակիրների մեծ մասն ամենավերջին ստորացումների են ենթարկվում՝ժամանակակից ,,բազազների,,կողմից։

Կարծում ենք, մի արհմիություն էլ պետք է վարձու աշխատողների համար/նշենք,որարտասահմանում տնային աշխատողների արհմիություն կա/։

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

,,Մենք ենք տերը մեր երկրի,,

Ո՞նց կարաս դու քեզ քո երկրի տեր զգաս, եթե անգամ քաղաքիդ տեր չես կարող լինես, որովհետեւ ինչ-որ ,,չուժակներ,, եկել են քո շենքի/որտեղ ապրել ես մոտ 45տարի/ առաջին հարկի տարածքն առել ՀՀԿ-ական քաղաքապետ Դարբինյանի օրոք, տարիներ շարունակ ձեւել՝ըստ ,,նպատակահարամարության,,/վթարային կարգ ունեցող շենքի հիմքերը խախտելով/, ու հիմա էլ մի տարածքի չափ ապօրինի զավթել են ու կցակառույց կառուցել, ու դու հա բղավի՜ ՝համացանցում, դեռ շինարարությունն սկսելուց առաջ, երբ դեռ նոր էին ,,թադարեք,, տեսնում․․․լսո՞ղն ով է․․․Գլուխներս գնաց արդեն, 5-րդ ամիսն է գնում՝օրն սկսվում է ապօրինի շինարարության թխկթխկոցներով, բահ ու քլունգի հարվածներով, դեռ մի առանձին հատված էլ ,,վեչնի,, շինարարական ցեխու ավազի մեջ թաղված ու բակի ելումուտը փակած․․․․փոխանակ բնակիչները պայքարեն այդ ապօրինության դեմ, դեռ երեխաներին խրատում են, թե հանկարծ ցեխի հետ չխաղան, որ հանկարծ ,,ձյաձյաները չջղայնանան,,․,,մենք ենք տերը մեր երկրի,,․ողբամ զմեզ՝հայ ժողովուրդ․․․Մինչեւ ե՞րբ են տեղական համապատասխան մարմինները, որոնք կոչված են պայքարելու ապօրինությունների դեմ ու դրա համար պետական աշխատավարձ են ստանում, իրենց կույրի ու խուլի տեղ դնելու, իսկ նրանց փոխարեն քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներն, ի շահ այդ հասարակության՝հասարակական կարգով փորձեն օրինականություն հաստատել․․․

․․․Համոզվելու համար՝համեցեք Վանաձորի Կ․Դեմիրճյան 26 եւ 28 շենքերի միջեւ գտնվող ,,բռնազավթված,, տարածք, տեսնելու,թե ինչ է կատարվում այդտեղ թե այս հեղափոխությունից առաջ, թե հետո․եւ դեռ հարց է, մասնավոր զնդան հիշեցնող  ապօրինաշինության հեղինակներն արդյո՞ք տուգանք են մուծել․հուսով ենք, դա կպարզի նորաստեղծ պետական վերահսկողությունը, որ առայժմ մայրաքաղաքի ապօրինի կառույցների հաշվառմամբ է զբաղված։

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎԵՓՅԱՆ

,,Բա տեսա՞ր ոնց էս մեկին էլ գցեցին,,-ասաց Վանաձորի մանկավարժականի համալսարանի երկարամյա մի աշխատակից՝ՀՀԿ-ական ռեկտորի հեռացման առթիվ։Նշենք, որ ներկայիս ռեկտորը պաշտոնավարում էր 2006թվից՝նախկինի հրաժարականից հետո։Իմ զրուցակիցը նաեւ տեղեկացրեց, որ հիմա բուհում ստուգումներ են կատարվում/այնպես, ինչպես հանրապետության այլ բուհերում-Գ․Հ․/։

․․․Ո՞նց տեսնեմ կամ իմանամ, եթե այդ մասին միայն համացանցում է տեղեկատվություն եղել/որի մասին էլ ուրիշներից իմացա, քանի որ համացանցում էլ չէր աչքովս ընկել այդ լուրը/, ու այդ տեղեկությունը սկզբում հերքվել, հետո հաստատվել էր։,,Բա հիմա ու՞մ են դնելու նրա փոխարեն,, հարցիս՝իմ զրուցակիցն ասաց․,,Ո՞վ գիտի,,․ու կես-կատակ ավելացրեց․,,Դու ավելի լավ կիամանաս,,։Էդ ո՞վ էր ինձ զեկուցելու, որ իմանայի։Երեկ էլ մի հին լոռեցի ՝քաղաքական ակտիվիստ, ասում է՝,,Չգիտե՞ս, Նիկոլը դեռ Տավուշում է՞, թե՞ արդեն գնաց,,։Ու էնքան զարմացավ, որ չգիտեի, որովհետեւ հիասթափվածի նման ասաց․,,Չես հետեւում հա՞․․․․,,։

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

Ձորագէսի պատմությունը պետք է պահպանվի ոչ միայն ալբոմում, այլեւ՝պատմության թանգարանում

Ձորագէսի նախկին երկարամյա գրադարանավարուհի, միայնակ թոշակառու Ելենա Անդրեասյանը/Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից Ենոք Անդրեասյանի դուստրը/, ալբոմում խնամքով հավաքել է 85-ամյա Ձորագէսի պատմությանը վերաբերվող   հոդվածներ՝մամուլի արխիվից, որոնք փրկել է ոչնչացումից՝ակումբի ու գրադարանի լուծարումից հետո։Հոդվածների մի մասի վրա մակագրել է տարեթիվը, մյուսների տարեթիվը հնարավոր է աչքաչափով կռահել՝հոդվածի բովանդակությունից։Ալբոմի հոդվածների ընթերցումից պարզեցինք, որ Ձորագէսին վերաբերվող հրապարակումները հիմնականում երբեմնի ,,Գուգարք,, թերթից են, իսկ ակտիվ թղթակիցներից է եղել Դեբեդ-Կասկադ ՀԷԿ-ի նախկին տնօրեն, լուսահոգի Գարեգին Թորոսյանը/ով նույնպես ընտանիքով բնակվում էր Ձորագէսում/։Հոդվածների զգալի մասի հեղինակն էլ ինքը՝Ելենա Անդրեասյանն է, ով լուսաբանել է ակումբում տեղի ունեցող միջոցառումները/Իսկ ոդվածներից մեկում  հանդես է եկել որպես Հրուշիկ Անդրեասյան/։Ակումբում միջոցառումներ են տեղի ունեցել նաեւ 1990-ականներին, քանի դեռ ակումբն ու գրադարանը չէին լուծարվել։Ձորագէսում ակումբը պահպանվեց միչեւ 1990-ականների կեսերը կամ վերջերը, հիմա այդ շենքը, որ մասամբ էլ բնակելի է,կիսավեր վիճակում է․տարիներ շարունակ մեկ՝համայնքին է անցել ՀԷԿ-ից, մեկ՝ նորից ՀԷԿ-ին, ինչ-որ մի հատվածում էլ ՊՆ-ին է պատկանել, ու հիմա, նախորդ կառավարության օրոք վաճառվել է սեփականատիրոջ։-Գ․Հ․/։

Հոդվածների մի մասի հերոսները երբեմն էլ թղթակցի կարգավիճակով են եղել։Հոդվածներում լուսաբանվել է ավանի հասարակական կյանքը/այդ թվում՝տեղական ընտրությունները/, մարդկանց առօրյան՝հիմնականում մինչեւ անկախացումը։Պատմվել է ոչ միայն առաջավոր աշխատողների,վետերանների, այլեւ՝պատանի- երիտասարդների մասին։Հոդվածներ կային վարպետներ Գարեգին Հարությունյանի, Դերենիկ Մխոյանի, Գրիգոր Մկրտչյանի, ՀԷկ-ի երկարամյա աշխատող Ղարիբ Գալոյանի եւ այլոց մասին։Իսկ 85-ամյա Ձորագէսի շինարարությանը մասնակցած ,1915թվի Եղեռնից մազապուրծ Գարեգին Հարությունյանի կյանքի մասին ,,Գուգարքի,, թղթակից Պ․Սուքիասյանը 1988թվի հունվարի՝,,50 տարի կուսակցության շարքերում,, խորագրի ներքո հոդվածում գրել է․,,Թաքուն հիացմունքով հետեւելով վահագնեցի Արաքսյա Կոստանդյանին, որ նույնպես աշխատում էր ՀԷԿ-ի շինարարությունում, Գարեգինը նրանից էր առնում մոր ու քույրերի՝Արաքսից այն կողմ մնացած ու կարոտը մշուշ դարձած երկրի կարոտը։Բայց մի նոր աշխարհ էր ոգեշնչում նրան, եւ Ձորագէսի բացման հանդիսավոր տոնակատարությունից հետո շինարարության կոմերիտականները պսակում են Գարեգինին եւ Արաքսյային,,։Ձորագէսին վերաբերվող մի հրապարակում էլ կար Լոռի-Փամբակի երկրագիտական թանգարանի նախկին տնօրեն Մ․Մեսրոպյանի հեղինակությամբ։Եւս մեկը՝Ձորագէսին նվիրված հոդվածներից ,գրել էր արձակագիր-դրամատուրգ Սամվել Խալաթյանը։Կարծում եմ, եթե ստեղծվի Ձորագէսի պատմության թանգարան, ապա կգտնվեն նաեւ այլ նյութեր՝պահպանված ձորագէսցիների մոտ։

․․․Իմ ծննդավայր Ձորագէսը տվել է ոչ միայն վարպետ-էներգետիկներ, այլեւ՝բժիշկներ/մանկաբույժ Վանունի Մատինյան, գինեկոլոգ Ռաիսա Սահակյան/, մանկավարժներ Անժելա Շովգարյան, Լյուդմիլա Կոստանդյան,Ալվարդ Մելիքսեթյան/, հայտնի դիզայներ-ծաղկաբույծ Դոնարա Կոստանդյան, ձորագէսյան արմատներ ունեն ճամփորդ,երգիչ Վարդան Սարգսյանը, երգչուհի Հասմիկ Կարապետյանը /ձորագէսյան ծոռներ են/։

Ձորագէսը ոգեշնչել է, տվել է բանաստեղծական ձիրք ունեցող մտավորականներ։Երկարամյա դեղագործ Աիդա Միքայելյանն առայժմ իր բանաստեղծությունների մի փոքր մասն է զետեղել համացանցում, մնացածները ՝ներանձնական, չի տեղադրել, ասելով․,,Դրանք ինձ համար եմ գրել, իմ մտածմունքներն ու հույզերն են, չեմ ցանկանում հրապարակայնացնել,,։Ո՞վ գիտի, միգուցե մի օր մտափոխվի։Ի դեպ, Աիդա Միքայելյանն իր հուշերը՝հին Ձորագէսի մասին, ձեռագիր տեսքով բազմացրել եւ բաժանել է իր մտերիմ ձորագէսցիներին։Իսկ ՀԷԿ-ի նախկին տնօրեն, լուսահոգի Ռաֆիկ Հակոբյանի որդին, որ շարունակում է հոր գործը՝ՀԷԿ-ում, հավաքել եւ հրատարակել է հոր՝անտիպ բանաստեղծությունների գիրքը,որ անհնար է կարդալ առանց հուզմունքի։Գիրքն ընթերցել եմ երկարամյա մանկավարժ,դպրոցի նախկին գրադարանավարուհի,ազգությամբ ուկրաինուհի Նինա Շեւչենկոյի տանը։

․․․Դառնանք զօղորմին տանք Ձորագէսի դպրոցի նախկին տնօրեն Անդրանիկ Մատինյանին,ուսմասվար Ռաֆիկ Պետրոսյանին, մանկապարտեզի նախկին վարիչ Վարդուշ Թորոսյանին,երկարամյա մանկավարժ եւ մանկապարտեզի դաշնակահարուհի Ռիմա Սահակյանին․ նախկին հիվանդանոցի ամենահին բժիշկ Սարգիս Աթաբեկյանին։

․․․Ձորագէսն ունի ոչ միայն արժանավոր զավակներ, այլեւ՝փեսաներ․ՎՊՄԻ քաղտնտեսության երկարամյա դասախոս Կորյուն Թորոսյան, ճանաչված շախմատիստ Գեորգի Հովսեփյան/ձորագէսցիները Հովիկ էին ասում/, ,,Արարատի,, նախկին մարզիչ Լեոնիդ Զախարով, եւ, վերջապես՝սփյուռքահայ երգիչ Սերժ Թանկյան, ով տարիներ առաջ կնոջ՝ձորագէսյան արմատներով Անժելա Մադաթյանի հետ հանգստանում էր Ձորագէսում։

․․․․Վերջին 20 տարիներին գրել եմ Ձորագէսի նոր պատմությունը՝1988թվի երկրաշարժից հետո, տարբեր թերթերում/,,Առավոտ", ,,Հրապարակ", ,,Ժամանակ Երեւան,,/,բայց՝ամենաշատը գրել եմ 2011թից սկսած՝համացանցում/անձնական բլոգներում եւ ֆեյսբուքում/։Միգուցե դրանք մի օր հրատարակեմ նաեւ գրքով։Իսկ առայժմ հին ու նոր հրապարակումներս համախմբվում են ֆեյսբուքի ,,Ձորագէս,, խմբում ու համախմբում նաեւ ձորագէսցիներին։

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

Ինչպես ես ծանոթացա համակարգչի հետ եւ դարձա նրա բարեկամը

1999թվի սեպտեմբերից հետո, երբ ,,Առավոտում,, մեծաքանակ կրճատումներ սկսվեցին ու թերթը ամենօրյա 16 էջից դարձավ 8 էջանոց, ես էլ հայտնվեցի կրճատվողների ցանկում/բայց՝շարունակում էի գրել ,,յա բախտի,, հոնորարային կարգով, ուրիշ թերթերին զուգահեռ, որ ինչ-որ մի բան ,,դուրս գա,,մի քանի հոնորարներից/։Մինչ այդ ,,Առավոտին թղթակցում էի 1995թվից՝հոնորարային կարգով, մինչեւ 1997թիվը/։Եվ ահա, 2000թվին վանաձորյան մի իրավապաշտպանի միջնորդությամբ ,,բախեցի,, ,,Հայկական ժամանակի,, ,,դուռը,,․թերթն այդ ժամանակ արմատական ընդդիմադիրի համբավ ուներ/ ի տարբերություն ավելի հավասարակշիռ ,,Առավոտի,,/։,,Հայկական ժամանակի,, խմբագրության ներսում մի մակագրություն նկատեցի՝,,Խմբագրին չներվայնացնել,,․ինչից երեում էր, որ աշխատակիցների հումորը տեղն է։Թերթի գլխավոր խմբագիր Նիկոլ Փաշինյանը պայման դրեց, որ մշտական թղթակցության պարագայում հարկ կլինի նյութերն ուղարկել ինտերնետով/ինտերնետն այդ ժամանակ դեֆիցիտ էր․միայն տպարաններում կար, իրավապաշտպանների մոտ, մեկ էլ՝մարզպետարան-քաղաքապետարանում/, ու խորհուրդ տվեց հետաքրքրվել, թե որտեղից կարելի է ինտերնետով նյութ ուղարկել/Մինչ այդ՝թղթակցություններս ,,Առավոտին,, ուղարկում էի հեռախոսով թելադրելու կամ ֆաքսին հաղորդագրություն թողնելու միջոցով, կամ էլ՝ամիսը մեկ-երկու անգամ ուղեւորվում էի Երեւվան ու համ նյութեր էի տանում, համ հոնորար կամ աշխատավարձ ստանում/։Չնայած ,,Հայկական ժամանակի,, հետ կայուն համագործակցություն չստացվեց, բայց ինտերնետ փնտրելու արդյունքում նյութերն այդ ճանապարհով ուղարկելու փորձ ձեռք բերեցի՝այլ թերթերի հետ համագործակցության ժամանակ/այդ թվում ՝ինձ հետ համագործակցությունը 2002-2005թվերին վերականգնած ,,Առավոտի", հետո արդեն՝,,168 ժամ,, ,,Փակագիծ,, ,,Ժամանակ-Երեւան,, եւ այլ թերթերի ու տեղեկագրերի, իրավապաշտպան հանդեսների հետ։

Մինչեւ 2009թիվը սեփական էլեկտրոնային հասցե չունեի, եւ նյութերն ուղարկում էի ինտերնետային գրասենյակների օպերատորների էլեկտրոնային հասցեներից։2009թվի աշնանը ինձ համար արդեն հարազատ դարձած ինտերնետ-ակումբի երիտասարդ օպերատոր Սուսիկը/որ իմ հոդվածներն էր հավաքում ու կատակում, թե ,,փաստորեն ձեր առաջին ընթերցողը ես եմ,,/ հայտնեց, որ ինքն արդեն այլ աշխատանքի է անցնում, եւ, որպեսզի ես հետագայում դժվարությունների առաջ չկանգնեմ, առաջարկեց ինձ համար էլեկտրոնային հասցե բացել։Հենց նրա օգնությամբ էլ բացեցի էլ․հասցե, եւ դրանից հետո արդեն նյութերս հավաքող օպերատորներն իմ հասցեից էին ուղարկում։Ընդ որում, 2009թվին էլ լրագրողական իմիջին վայել լուսանկարի անհրաժեշտություն առաջացավ, երբ իմ նյութերից 2-ը տպագրած կայքերից մեկն առաջարկեց լուսանկար ուղարկել․դե Սուսիկն էլ տեղնուտեղն ինձ նկարեց իր բջջայինով/ու հենց այդ նկարն էլ 2 տարի անց՝տեղադրեցի ֆեյսբուքում գրանցվելիս՝որպես պրոֆիլային, ու մինչ օրս մնում է/։

2011թվին ստիպված էի թերթային անկայուն կախվածությունս փոխարինել համացանցային կայուն անկախությամբ, ու ավելի անկախ գրել, առանց թերթային  գրաքննության, ու գրանցվեցի ֆեյսբուքում՝իմ վաղեմի ծանոթ, երկարամյա մանկավարժ Սոֆյա Քալանթարյանի խորհրդով։Համացանցում մի օր աչքովս ընկավ երբեմնի գործընկերուհուս/,,,,Ժամանակ-երեւան,, եւ ,,Հրապարակ,, թերթերից/, լուսահոգի Գայանե Բաբայանի մասին հոդված՝մի բլոգում, ու որոշեցի ես էլ բլոգ բացեմ։Համակարգչային օպերատորի օգնությամբ տեղնուտեղը բլոգ բացեցինք ու անունն էլ հանպատրաստից միտս եկավ՝,,Ազատ, անկախ,,/ու այդպես էլ կնքեցի՝լատինատառ/։Դրանից հետո ակումբի օպերատորը նյութերս հավաքում էր բլոգում եւ ափսոսանքով ասում․,,Հիմա սա ոչ մի թերթի չենք ուղարկու՞մ․ բա թենց ոնց կլինի, դուք փաստորեն չեք վարձատրվում,,/։

2012թվին մի օր պարզվեց, որ համակարգչային օպերատորն այդ պահին զբաղված է, եւ անգամ այդ օրը չի կարող նյութս հավաքել։Հենց այդ ժամանակ որոշեցի ինքս իմ նյութերը հավաքել փորձեմ։Ըստ այդմ՝համակարգչի լատինատառ այբուբենը հատ-հատ արտագրեցի թղթի վրա՝կողքը գրելով դրա համարժեք հայերեն տառերը, ու սկզբում այդ ,,հուշաթերթիկով,, էի հավաքում նյութերս/արդեն բլոգում, որ բացել էի 2011թվին/։Սկզբի համար դա աշխատատար ու ծախսատար պրոցես էր․բայց՝բարեբախտաբար տվյալ համակարգչային կետում զեղչեր էին գործում կանանց համար ու երկրորդ ժամն էլ անվճար էր։․․․Չիք չարիք՝առանց բարիքի․երբ ինտերնետ-ակումբներից որեւէ մեկը փակվում էր՝սկսում էի նորը փնտրել, ու պարզվում էր, որ այդ նորն ավելի մատչելի է, հետո երբ սկսեցին օպերատորները քչություն անել, սկսեցի սովորել ինքս հավաքել իմ նյութերն ու փառք Աստծո, արդեն 6 տարի է, ոչ միայն իմ, այլեւ երբեմն՝ծանոթ-մտերիմների տեքստերն ու նամակներն էլ եմ հավաքում հարկ եած դեպքում։Հետո արդեն ինքնուրույն՝եւս երկու բլոգներ ստեղծեցի՝Լրագրողական նոթեր եւ Պատմաքաղաքական բլոգ։Փաստորեն, կար ժամանակ, երբ համակարգիչն ինձ համար խորթ էր ու օտար, անգամ՝թշնամաբար էի տրամադրված համակարգչի նկատմամբ, քանի որ ընդունված կարծրատիպ կար, որ համակարգիչը ,,երեխու,, կամ ,,ջահելի,, բան է, ,,մեծերի համար,, չի, ու ավագ սերնդի համար այն ժամանակավրեպ է, բայց կյանքն ապացուցեց, որ ավագ տաիքում էլ կարելի է վերամասնագիտանալ ու ինտեգրվել ժամանակակից տեխնոլոգիաներին։Բայց այ՝երիտասարդ զարմուհուս, որ, ի տարբերություն ինձ, համակարգչային դասընթացների է գնացել, զարմացած հարցրի, թե ինչպես է, որ սոցցանցերում գրանցված չի, քամահրանքով ասաց․,,Ինձ էքան մեծ շրջապատ ունեմ, որ վիրտուալ շփումներն ինձ չեն հետաքրքրում,,։Հիմա համակարգիչն ինձ համար դարել է գոյության ձեւ, կենսակերպ, բայց երբ տեսնում եմ, որ այն կարող է ֆանատիզմի վերածվել, ինքս իմ եռանդը չափավորում եմ ժամանակ առ ժամանակ, աշխատելով ավելի շատ իրական կյանքով ապրել։

․․․․Փաստորեն, ինտերնետին ծանոթանալու համար Փաշինյանին եմ պարտական, ֆեյսբուքում պրոֆիլային նկարիս համար՝Սուսիկին։

ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ